O'zbekiston Markaziy banki 2025 yil uchun moliyaviy barqarorlik bo'yicha ko'rinishni taqdim etdi, unga ko'ra, mamlakat bank tizimidagi kreditlar va depozitlardagi dollarizatsiya darajasi pasayish tendensiyasini davom ettirdi.
Valyuta operatsiyalari dinamikasi
2026 yil boshida xorijiy valyutada berilgan kreditlarning ulushi banklarning umumiy kredit portfelining 39% ni tashkil etdi. Hisobot yili davomida bu ulush deyarli to'rt foiz punktiga kamaydi. Shunga o'xshab, xorijiy valyutada jalb qilingan depozitlar ulushi 25% dan 21% gacha tushdi.
Markaziy bank kreditlar dollarizatsiyasi kamayishi valyuta kursidagi o'zgarishlar bilan bog'liq xavflarni kamaytirishga yordam berishini ta'kidlaydi. Mahalliy valyuta zaiflashganda, valyuta qarzlari bo'yicha to'lovlar ko'proq so'mda ifodalanadi, bu esa qarz oluvchilarning moliyaviy holatini yomonlashtirishi va muammoli kreditlar sonini oshirishi mumkin.
Valyuta majburiyatlari hajmining ortishi
Umumiy portfellar bo'yicha valyuta operatsiyalarining foiz ulushi kamayganiga qaramay, ularning haqiqiy hajmi dollar ekvivalentida oshdi. 2025 yil yakunida xorijiy valyutadagi kreditlar qoldig'i dollar ekvivalentida 11% ga, valyuta depozitlari esa 21% ga o'sdi. Bu o'sish sur'ati ham tezlashdi: valyuta kreditlarining yillik o'sishi 2024 yilga nisbatan sakkiz foiz punkti ga, depozitlar o'sishi esa 19 foiz punkti ga oshdi.
Shunday qilib, dollarizatsiya darajasining qisqarishi faqat tez o'sayotgan kredit va depozit portfellaridagi xorijiy valyutaning kichikroq ulushini aks ettiradi, lekin valyuta talablari va majburiyatlarining o'zi kamayganligini anglatmaydi. Markaziy bank valyuta kreditlarining o'sishi kurs o'zgarishi bilan namoyon bo'lishi mumkin bo'lgan kredit xavfini kengaytirayotganini ogohlantiradi. Valyuta depozitlarining o'sishi esa, agar erkin xalqaro investitsiya qilish imkoniyati paydo bo'lsa, depozitarchilar mablag'larini chet el aktivlariga o'tkazishi mumkinligi sababli likvidlik xavfini oshirishi mumkin.
Valyuta tafovuti va xavflar
Yil oxirida bank tizimining valyuta talablari va majburiyatlari o'rtasidagi farq 4 trillion so'mga ko'tarildi. Markaziy bank baholariga ko'ra, bu tafovutning kengayishi valyuta xavflari amalga oshishi holatida banklarning zararlanishi ehtimolini bildiradi. Biroq, banklarning umumiy valyuta pozitsiyasi belgilangan normalar doirasida qoldi. 2026 yil 1 yanvarda sof ochilgan valyuta pozitsiyasi regulatoriy kapitalga nisbatan nisbati 2,7% ni tashkil etdi, bu Markaziy bank fikricha, bank tizimining valyuta xavflaridan kelib chiqadigan potentsial yo'qotishlarni qoplash uchun yetarli imkoniyatga ega ekanligini ko'rsatadi.
Avvalroq Markaziy bank raisi Timur Ishmetov iqtisodiyotning de-dollarizatsiyasi – valyuta depozitlari va kreditlar ulushining kamayishi – milliy valyutaga ishonchni oshirishning ijobiy natijalaridan biri ekanligini ta'kidlagan edi. 2018 yildan beri depozitlar dollarizatsiyasi ulushi 41,2% dan 20% gacha, kreditlar bo'yicha esa 54,3% dan 37,4% gacha tushgan.
