Qizil tuproq кўп асрларлик дарахтлар соясида нурланадиган ва Рабиндрант Тагорнинг дарахтлар остида ўқиш ғояси ҳали ҳам мавжуд бўлган Сантиникетанда, 29 ёшли Сомнат Гхош поэтик ва амалий нарсани яратиш билан банд: одамлар экиб, кейин унутиб қўядиган дарахтлар учун уй.
«Дарахтлар пагонаси» концепцияси
Унинг Brikkho фонди ўзини Ҳиндистоннинг биринчи «Дарахтлар уйи-пагонаси» деб атади. Бу ибора метафорик кўринади, токи Гхош унинг маъносини тушунтирмагунча. У дарахтнинг икки усулда «бева» бўлишини таъкидлайди: уни бемаъно кесиш орқали ёки расмий тадбирларда экилиб, сўнгра суратга олингандан сўнг тарк этилиш орқали.
Гхош фикрича, ҳар бир дарахт фақат экиш акциясидан кўра кўпроқ нарсага лойиқ; унга ҳимоячи керак. У ўзига шундай савол беради: «Агар жамиятда бева болалар учун уйлар бўлса, нега тарк этилган дарахтлар учун ҳимоя тизимини яратмаслигимиз керак?» У учун Brikkho бундай оила бўлиб, улар экиш, тарбиялаш, назорат қилиш ва ҳимоя қилиш. Мақсад фақат дарахтлар сонини кўпайтириш эмас, балки одамлар ва табиат ўртасида узоқ муддатли боғлиқликни қуришдир.
Гўяранинг ғоясининг келиб чиқиши ва ўзгариш нуқтаси
Бу боғлиқлик Brikkho билан бошланишни билдирмайди. У кўп йиллар олдин мураккаб танлов туфайли пайдо бўлган. Гхош камералар, дронлар ва таҳрирлаш тизимларини қисмларга ажратиб, мультимедиа студиясини синчковлик билан яратган. Бу кўп йиллик қийин меҳнат ва молиявий қийинчиликлар натижаси эди. Бироқ, бошқа чақирув ортиқча кучланиб борди.
У эслаб ўтади: «Агар мен ҳозир ҳаракат қилмасам, келажакда буни қилишимга абсолют гарантия йўқ». Ўсимликлар ва ҳайвонларга бўлган меҳрими болалигида пайдо бўлган. Кейинчалик, Бурдван Ўрмон департаменти билан ишлаганида, бу тинч ҳис жуда тезкор нарсага айланди. Ўрмон шароитидаги ҳаёт уни ўзгартирди. У шунингдек, кўплаб одамлар дарахт экишни самимий истакларини билдиришини, лекин бу чиқавларни яшатишнинг қандайлигини жуда кам билишганини қайд этди. Ҳамжаҳолат мавжуд эди, лекин қўллаб-қувватлаш тизими йўқ эди. Бу бўшлиқ ниҳоят Brikkho Foundationнинг ташкил этилишига олиб келди.
Пандемия давридаги фаолият
Кўп ҳаёт ўзгаришлари каби, унинг импульси COVID-19 карантини пайтида кучланиб борди. Сантиникетанда Гхош ва волонтерлар гуруҳи «Yordamchi Qo'llar» гуруҳини ташкил этди. 150 кун давомида улар чойхоналар ва овқатланиш жойлари ёпилганидан кейин оч қолган сайёҳ итларини озиқлантиришди. Улар қарияларға дори возита қилишди, маскалар ҳақида маълумот тарқатишди ва кейин Амфан циклонидан сўнг Сундарбансларга ёрдам маҳсулотларини етказиб беришди. Иш экологик муаммолардан анча кўпроқ бўлди.
У таъкидлайди: «Мен ўша даврда олган эмоционал ва руҳий озиқлантириш шахсиятимни ўзгартирди. Бу бу ишга тўлиқ бағишлаш истагимни кучайтирди». Бу тажриба табиатга ғамхўрлик ҳеч қачон одамларга ғамхўрликдан ажратилмаслигига бўлган ишончини мустаҳкамлади.
Ҳимоя модели ва лойиҳанинг ўсиши
Brikkho Foundation расман ташкил этилганида, Гхош узоқ вақтдан бери уни хавотирлантириб келган муаммони ҳал қилишни мақсад қилди: дарахт экилиши жуда кўпинча тупроққа экилгани пайтида тугаб кетиши. У учун ҳақиқий иш айнан ўша пайтдан бошланиши керак. Бугунги кунда Brikkhoнинг ҳимоя модели рақамли ва жисмоний дунёни бирлаштиради. Одамлар Brikkho Foundation орқали 600 рупиялик бир марталик тўлов эвазига маҳаллий дарахтга ҳимоя қилиш орқали кириши мумкин.
Одамлар маҳаллий дарахт турларини онлайн қабул қилишлари мумкин, шу билан бирга Фонд уларни Сонаджхури ўрмонига — Acacia auriculiformis номи билан аталадиган ландшафтга гуруҳлар ҳосил қилади, бу ерда олтин гуллар олтин тамчилар каби тушади. Дарахтлар Ўрмон департаменти томонидан тақдим этилган ерда, шунингдек, ўрмонларни қайта тиклаш учун маҳаллий фермерлар томонидан ихтиёрий тақдим этилган ерда экилади. Фонд дарахтлар мустақил ўсишигача ҳар бир чиқавга мунтазам аудитлар, мавсим олдида тупроқ тайёрлаш, тўсиқларни таъмирлаш ва органик қўшимчалар орқали ғамхўрлик қилишда давом этади. Ҳар бир қабул қилинган дарахт уч йил давомида назорат қилинади ва қўллаб-қувватланади, бу уни мустақил ўсишгача яшаши ва соғлом ўсишини таъминлайди.
Ҳозирда 2000 дан ортиқ дарахт экилган, бунда 95 фоиз яшаш даражаси сақланиб қолмоқда. Brikkho Foundation 2021 йилдан бери фаол ишлайди ва бу деярли 2000 та дарахт 2021 йилдан 2026 йилгача экилган. Тахминан 500–600 киши дастур доирасида дарахтларни қабул қилди. Экишлар кўплаб жойларга тақсимланганлиги сабабли, Фонд уларни битта ҳудудга боғламайди. Кўп қабул қилувчилар дарахтларни яқинлари хотирасига экишади ва йиллар ўтиб келиб, уларнинг ўсишини кузатиш учун қайтади.
Жавобгарликни ошириш учун Brikkho «Ўсимликамини кузатинг» функциясини ҳам ишлаб чиқди, бу қабул қилувчиларга геотег фотосуратлар ва мунтазам янгиланишлар ёрдамида ҳар бир дарахтни кузатиш имконини беради. Бундан ташқари, ҳар бир қабул қилувчига Яшил Қаҳрамон сертификати, қабул қилинган дарахтнинг геотег жойлашуви, Brikkho веб-сайти орқали онлайн кузатиш ва экишлар ҳақида даврий янгиланишлар берилади. Гхош бу функциянинг катта дарахт экиш акцияларининг энг катта камчилигини бартараф этишига ишонади: кўпинча расмий экиш маросимидан сўнг нима бўлаётганини ҳеч ким билмайди.
Плантаж эмас, ўрмон яратиш
Гхош учун муваффақият экилган дарахтлар сони билан эмас, улар ҳосил қиладиган ўрмон тури билан ўлчанади. Brikkho хато тарзда мономаданий плантажлардан қочишга интилади. Бунинг ўрнига, у Неем, Шал, Кадам, Баньян, Пипал ва маҳаллий чўқур ўсимликлардан фойдаланган ҳолда кўп қаватли экотизимларни яратади, булар қушлар, хашэротлар ва микроорганизмларни қўллаб-қувватлайди. У барқарорлик хилма-хилликда деб ҳисоблайди.
У шундай дейди: «10 000 дарахтдан иборат ўрмон гўзал, лекин у 10 000 нафасдор одам томонидан қурилганда инқилобга айланади, ҳар бири унга юрак уришнинг бир қисмини эга бўлади». У учун ўзгаришнинг энг кичик бирлиги ернинг гектари эмас, балки бир дарахт билан боғланган бир инсондир. Фонднинг ўрмон ҳудуди Болпурдаги Канкалитаол ҳудудида жойлашган, бу ерда қабул қилинган дарахтлар илдизланиб, ўсишда давом этмоқда. Унинг иши Ҳиндистон Ҳукуматининг Ўрмон департаментидан расмий тан олиш ва тасдиқни ҳам олди.
Ўрмонлардан дарёларга
Фонд ривожланиши билан унинг миссияси ҳам кенгайиб борди. Mission Clean Santiniketan дастури орқали эътибор Гангнинг қўшимча дарёси бўлган Копай дарёсининг кузатув майдонига қаратилди, бу дарё Тагорнинг асарларида зикр этилади, лекин ортиқча пластик чиқиндилар билан тўлиб кетади. Биртун йил давомида волонтерлар бу ҳудудни ҳар суббота тозалаб туришди. Копай дарёсини тозалаш кампанияси тахминан етти ой давомида узлуксиз ўтказилди, бу пайтда волонтерлар тахминан 120–150 кун давомида чиқиндиларни катта сумкаларга тўплашди.
Бугунги кунда, Ҳиндистоннинг Барчаинди Ёввойи Табиат Институти билан ҳамкорликда, ташаббус чиқиндиларни яхши бошқариш, жумладан, урналар, йиғиш ва қайта ишлаш тизимлари орқали дарёни тиклаш устида ишламоқда. Сонаджхури ўрмони ва Канч Мандир атрофида ҳам шунга ўхшаш тозалаш акциялари ўтказилди. Иссиқ кун ўрталарида волонтерлар туристлар қолдирган пластик ўрамларни йиғиш учун эгилиб, сумкаларни дарёни тўлдирган ташлаб қўйилган шишалар ва овлиқ тўрлар билан тўлдиришди.
Иш шу билан тўхтамайди. Улар ўрмон четидаги қабила яшавайчоқларига ҳам боришади, қариялардан уруғларни сақлаш ва анъанавий қишлоқ хўжалиги усуллари ҳақида гапишларини тинглайди. Эвазига улар органик компостлаш ва айланиш қишлоқ хўжалиги ҳақида амалий билимларни улашади, бу ерда миллий донишмандлик ва замонавий усуллар бир-бирини тўлдиради. Бу тадбирлардан ташқари, Brikkho Foundation 10 та қишлоқларда экологик ахборот бериш дастурларини ўтказди ва Сантиникетан атрофидаги беш-олти қишлоқда экиш тадбирларини ўтказди.
Табиат ёнидаги ижтимоий қўллаб-қувватлаш
Шу филсофа Фонднинг жамоатлар соҳасидаги ишини ҳам белгилайди. Сантиникетаннинг маданий ландшафти бенгал анъаналари ва қабила мероси билан ўралган. «Бахт бўлишини улашиш» дастури орқали овқат Бирбхум туманидаги Белданга, Бадурия, Дунайпур, Сахеб Данга ва Амраданга каби қишлоқларга тақсимланади. Баъзи қишлоқлар асосан адивилар, бошқалари эса кўпроқ хилма-хилликка эга, лекин улар Сантиникетан атрофидаги жамоаларни акс эттиради. Дастур бошланишидан бери Brikkho Foundation бу жамоалардаги манфаатдор шахсларга 5000 дан ортиқ озиқ-овқат тўпламларини тақсимлади.
Бироқ, волонтерлар учун энг эсда қоладиган пайтлар кўпинча энг оддийлари бўлади: озиқ-овқат тўпламларини кутиб турган болалар; дори оладиган халқ қўшиқларини кутиб турган қариялар. Бу ташаббус Гхошнинг экологик тикланиш ва ижтимоий ғамхўрлик ажралмасдан мавжуд бўлишига бўлган ишончини акс эттиради.
2050 йилгача бўлган келажак кўриниши
Сантиникетаннинг кўп асрларлик дарахтларининг ёши, бўронлар ва эътиборсизлик туфайли секин йўқолиб бориши янги узоқ муддатли кўринишга илҳом берди. Green Santiniketan 2050 миссияси оддий савол беради: агар бугунги гигантлар йўқолса, уларни нима алмаштиради? Жавоб шунчаки оддий: ҳозир экинг, токи йигирма йилдан сўнг бошида бошқа шамоллар бўлсин.
Миссия нафақат яшилроқ ландшафти, балки салқинроқ микроиқлим, соғломроқ жамоат ҳудудлари ва Сантиникетан ҳақидаги Тагорнинг кўринишининг давом этишини яратишни мақсад қилади. Кўп пайтигача пастки ҳаракатлар каби, Brikkhoнинг энг катта муаммоси молиялаштириш бўлиб қолмоқда. Чиқавлар ўзлари бўйича мавжуд, лекин уларни ҳимоя қилиш имкони йўқ. Тўсиқлар, тежкўриш, ишчи кучи ва узоқ муддатли мониторинг доимий молиявий қўллаб-қувватлашни талаб қилади.
Гхош Фондни асосан ўз ресурслари билан бошлаган. Ҳатто бугунги кунда ташаббус асосан Сомнат Гхошнинг ўзи томонидан молиялаштирилади, қўшимча равишда дарахтларни қабул қилиш тўловлари, индивидуал хайриялар ва озиқ-овқат тақсимлаш дастурлари учун махсус олинган хайриялар билан қўллаб-қувватланади. Дарахтни қабул қилиш учун 600 рупиялик тўлов уч йил давомида дарахтни экиш, ҳимоя қилиш, мониторинг ва таъминотнинг тўлиқ харажатларини қамраб олади, сўнгра у одатда мустақил бўлади. Фонднинг асосий доимий харажатлари дарахтларни таъминлаш ва мониторинг қилиш, тўсиқлар ва ҳимоя, чиқавларни тайёрлаш ва экиш, веб-сайтни таъминлаш, офис операциялари, шунингдек, экишларни мониторинг қилиш ва чиқавларни кўчириш учун сафарлар ва транспортни ўз ичига олади. Кўп одамларнинг кўмаги ва жамоат қўллаб-қувватланиши ўсиб бораётгани сабабли, улар ҳандай муҳим бўлмоқда. Шу билан бирга, у Тагорнинг «Ekla Cholo Re» қўшиғидан куч олади — агар керак бўлса, ёлғиз боринг.
Бугунги кунда 50 та волонтер — талабалар, экиш мутахассислари, нафақатланган офицерлар ва ўқитувчилар — унинг ёнида турибди. Запад Бенгал хусусиятлари бўйича ҳудудий мувофиқлаштирувчи Аруп Кумар Тандар шундай дейди: «Фонддаги ажойиб жиҳат шундаки, унинг волонтерлари фақат экиш ёки дарахт қабул қилишдан кўра кўпроқ бажаради. Улар камроқ гўзал вазифаларни ҳам ўз зиммасига олади — ўрмон қаватларини тозалаш, дарёларни тозалаш ва анъанавий донишмандлик ҳақида билиш учун қабила яшавайчоқларига бориш». Одамлар Гхошга бир киши ёки бир дарахт кўп нарсани ўзгартира олмайди, деганида, у табассум кетади. У шундай дейди: «Муҳит тамчиларга шакл беради». У Сантиникетаннинг ўғил-қизлари — ва Тагорнинг кўриниши ва поэзиясининг дунё бўйлаб фанатлари — бу билимлар уйини яшилроқ қилиш учун куч улашишини орзу қилади. Уларнинг ҳиссаси нафақат бизнинг ҳаракатамизни қўллаб-қувватлайди, балки билим ва табиат ўртасидаги абадий боғлиқликни янгилайди.
