Elektr energiyasi zamonaviy hayotning ajralmas qismidir va u yashash uylari, korxonalar, ta'lim muassasalari, kasalxonalar, transport tizimlari va raqamli infratuzilmaning ishlashini ta'minlaydi. Shu sababli, ishonchli energiya ta'minoti iqtisodiy o'sish va aholi hayot sifatini oshirish uchun juda muhimdir.
Talabning o'sishi va islohotlarning zarurati
O'zbekiston iqtisodiyoti kengayib borishi bilan elektr energiyasiga bo'lgan ehtiyoj ham ortib bormoqda. Bu o'sish aholi sonining ko'payishi, tezkor urbanizatsiya, yangi sanoat tarmoqlarining rivojlanishi va zamonaviy texnologiyalar hamda maishiy texnika keng joriy etilishi bilan bog'liq. Ushbu o'sib borayotgan talabni qondirish uchun nafaqat elektr energiyasi ishlab chiqarish hajmini oshirish, balki mamlakatning uzoq muddatli rivojlanishini qo'llab-quvvatlaydigan zamonaviy va barqaror energiya tizimini yaratish talab etiladi.
Bu ehtiyojni tan olgan holda, O'zbekiston energiya sektorida kompleks islohotlar dasturini boshladi. Ushbu dasturning asosiy yo'nalishlari ishlab chiqarish quvvatlarini oshirish, infratuzilmani modernizatsiya qilish, xususiy investitsiyalarni jalb qilish va qayta tiklanuvchi energiya manbalariga o'tishni tezlashtirishni o'z ichiga oladi. Yakuniy maqsad – mamlakatdagi barcha iste'molchilar uchun barqaror, samarali va ekologik toza elektr energiyasi ta'minotini kafolatlashdir.
Eski tizimning muammolari
Ko'p yillar davomida O'zbekiston energiya sektori katta bosim ostida bo'ldi. Talab ortib borishi bilan mavjud tizimdagi ko'plab zaif tomonlar aniq bo'lib turdi. Kuz-qish mavsumida ba'zi hududlarda elektr uzilishlari va tabiiy gaz yetkazib berishdagi uzilishlar kuzatildi, bu keng miqyosli investitsiyalar va modernizatsiya zaruriyatini keskin ko'rsatdi.
Muammoning katta qismi mamlakatning eskirgan infratuzilmasida edi. Ko'pgina elektr stansiyalari va elektr energiyasini uzatish tarmoqlari o'nlab yillar oldin qurilgan va tez o'sib borayotgan iqtisodiyot talablariga javob bera olmayotgandi. Shu bilan birga, shaharlar kengayishi, yangi yashash majmuaalari qurilishi va sanoat o'sishi elektr tarmog'iga tobora yuqori yuklamalar keltirib chiqardi va mavjud quvvatni chegaraga yetkazdi. Endi energiyaqa ishonchli kirish barqaror iqtisodiy rivojlanish uchun zarur shart sifatida qaraladi, chunki bunga ega bo'lmasdan investitsiyalarni jalb qilish, ishlab chiqarishni kengaytirish, ish o'rinlarini yaratish va hayot darajasini oshirish qiyinroq bo'ladi.
Qayta tiklanuvchi energiyaning roli
Qayta tiklanuvchi energiya jahon energiya sanoatining eng tez o'sib borayotgan segmentlaridan biriga aylandi. Quyosh, shamol, gidroenergiya va biomasa kabi resurslar an'anaviy va cheklangan qaziladigan yoqilg'ilarga barqaror muqobil taklif qiladi, ularning qazib olishi tobora murakkablashib va qimmatlashib bormoqda. Uzoq muddatli energiya ta'minotini ta'minlashdan tashqari, qayta tiklanuvchi manbalar sezilarli ekologik foydalarni keltiradi. Ko'mir, neft va tabiiy gazdan farqli o'laroq, ular elektr energiyasi ishlab chiqarishda minimal miqdorda issiqxona gazlarini hosil qiladi, bu esa havo sifati yaxshilanishiga, atrof-muhit ifloslanishining kamayishiga va iqlim o'zgarishiga qarshi kurashni qo'llab-quvvatlashga yordam beradi.
Qayta tiklanuvchi energiya energiya xavfsizligini ham mustahkamlaydi, chunki u qaziladigan yoqilg'idan bog'liqlikni kamaytiradi va yanada xilma-xil va barqaror energiya balansini shakllantiradi. Energiya manbalarining kengroq spektriga ega bo'lish mamlakatlarni global yoqilg'i narxlari o'zgarishlari yoki yetkazib berishdagi uzilishlarga nisbatan kamroq zaif qiladi. O'zbekiston qayta tiklanuvchi energiyani o'z energiya strategiyasining asosiy elementi sifatida belgiladi. Quyosh va shamol energiyasi loyihalarini faol rivojlantirish allaqachon elektr energiyasi ishlab chiqarishni oshirmoqda, shu bilan birga tabiiy gaz sarfini va chiqindilarni kamaytirishmoqda. Ushbu investitsiyalar mamlakatning iqtisodiy rivojlanishini va ekologik barqarorlikni qo'llab-quvvatlab, elektr energiyasiga bo'lgan o'sib borayotgan talabni qondirishga yordam beradi.
Global tendensiya va O'zbekistonning yutuqlari
2025 yilda jahon energiya sanoati tarixiy chegaraga yetdi: bir asrdan ortiq vaqt davomida qayta tiklanuvchi energiya ko'mirga qaraganda ko'proq elektr energiyasi ishlab chiqqaninchi marta ro'y berdi. Bu hodisa nafaqat global energiya balansida katta siljishni, balki iqlim harakatlari va barqaror rivojlanish sohasida muhim qadamni belgilab beradi. Xalqaro energetika tahlilchilari ma'lumotlariga ko'ra, 2025 yilda qayta tiklanuvchi manbalar jahon elektr energiyasi ishlab chiqarishining 33,8% ni tashkil etgan, ko'mir esa 33% ga tushgan. Bu 1919 yildan beri qayta tiklanuvchi manbalar dunyodagi eng katta elektr energiyasi ishlab chiqaruvchisi sifatida ko'mirni ortda qoldirgan birinchi holatdir.
Bu taraqqiyotga qaramay, qaziladigan yoqilg'i jahon elektr energiyasi ishlab chiqarishida hali ham muhim rol o'ynab bormoqda va 2025 yilda umumiy hajmining 24,4% ni tashkil etadi. Umumiy hisobda, qaziladigan yoqilg'i hali ham butun dunyo bo'ylab qayta tiklanuvchi manbalardan ko'proq elektr energiyasi ishlab chiqaradi. Atom energiyasi ham hissa qo'shmoqda, garchi uning ulushi asta-sekin kamayib bormoqda va hozirda taxminan 9% ni tashkil etadi. Ekspertlar ta'kidlashicha, qayta tiklanuvchi energiyaning doimiy kengayishi butun dunyo bo'ylab elektr ta'minoti tizimlarining dekarbonizatsiyasini tezlashtirmoqda.
O'zbekiston energiya sektorining joriy holati
Hozirda mamlakatda jami 27 343 megavatt (MVt) o'rnatilgan quvvatga ega 157 ta elektr stantsiyasi faol faoliyat yuritmoqda. Garchi issiqlik elektr stansiyalari hali ham ishlab chiqarish quvvatining eng katta qismini egallagan bo'lsa-da, gidro-, quyosh va shamol energiyasi faol ravishda kengaymoqda. Quyosh energiyasining quvvati 3 930 MVt ga yetgan, shamol quvvati esa 1 652 MVt ni tashkil etadi. Batareyalarda energiya saqlash tizimlari qo'shimcha ravishda 1 545 MVt ni ta'minlaydi, bu O'zbekiston elektr ta'minoti tizimida toza energiyaning o'sib borayotgan rolini aks ettiradi.
Yil boshidan iyun oyining 15 kunigacha O'zbekiston elektr stansiyalari 42,2 milliard kilovat-soat (kVt·soat) elektr energiyasi ishlab chiqqan. Bu o'tgan yilgi shu davrga nisbatan 2,3 milliard kVt·soat, ya'ni 6% ga ko'proq, bu mamlakatning o'sib borayotgan talab fonida ishlab chiqarish quvvatining kengayishini namoyish etadi. Eng kuchli o'sish qayta tiklanuvchi energiya sektorida kuzatilmoqda: shu davrda gidro-, quyosh va shamol elektr stansiyalari 9,8 milliard kVt·soat ishlab chiqqan, bu o'tgan yilga nisbatan 23% ga ko'p. Bu qayta tiklanuvchi energiyaning milliy energiya tizimida tobora muhim ahamiyat kasb etayotganini ta'kidlaydi.
Ekspertlarning fikricha, qayta tiklanuvchi energiyaning kengayishi nafaqat elektr energiyasi ishlab chiqarishni oshiradi, balki O'zbekistonning tabiiy gazga bog'liqligini ham kamaytiradi. Faqat 2026-yil may oyida yirik quyosh va shamol elektr stansiyalari 1,231 milliard kVt·soat dan ortiq elektr energiyasi ishlab chiqqan. Bu taxminan 328 million kub metr tabiiy gazni tejashga va atmosferaga taxminan 707 000 tonna zararli chiqindilar chiqishining oldini olishga imkon berdi. Ushbu ko'rsatkichlar mamlakatning energiya o'tishining ekologik afzalliklarini ham tasvirlab beradi.
Islohotlarning strategik ahamiyati
O'zbekiston energiya sektorining davom etayotgan transformatsiyasi mamlakatning uzoq muddatli rivojlanish strategiyasining markaziy elementidir. Ishlab chiqarishni kengaytirish, yangi obyektlarni qurish va eskirgan infratuzilmani yangilash mamlakatga doimiy o'sib borayotgan talab bilan kurashishga yordam beradi. Shu bilan birga, xususiy investitsiyalarni jalb qilish, xalqaro hamkorlikni mustahkamlash va qayta tiklanuvchi energiyani joriy etishni tezlashtirishga qaratilgan islohotlar sektorni o'zgartirmoqda va O'zbekistonning investitsion jozibadorligini oshirib, iqtisodiy o'sish uchun yangi imkoniyatlar ochmoqda.