Bugun O‘zbekiston o‘z tarixiy rivojlanishining yangi, intensiv va insonparvar bosqichini boshdan kechirmoqda. Ushbu keng ko‘lamli, chuqur va tizimli islohotlarning markazida davlat rahbari tomonidan ilgari surilgan «Inson qadri hamma narsadan ustun turadi» tamoyili turibdi. Ayniqsa, aholi ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash tizimidagi fundamental o‘zgarishlar muhim ahamiyat kasb etmoqda, ular fuqarolarning hayot sifatini keskin yaxshilashga va «hech kim e’tibordan chetda qolmaydi» degan ishonchni mustahkamlashga xizmat qilmoqda.
Ijtimoiy himoya sohasidagi o‘tmishdagi muammolar
Hozirgi o‘zgarishlarning mohiyatini va tarixiy ahamiyatini tushunish uchun yaqinda o‘tgan davr realiyatlariga nazar tashlash va ularni bugungi kun bilan solishtirish zarur. Agar 8-10 yil oldingi davrga nazar tashlasak, ijtimoiy himoya sohasida tizimli muammolar, konsepsiyaviy kamchiliklar va surunkali qiyinchiliklar mavjudligi aniq bo‘lib turadi. Avval ijtimoiy yordam ko‘rsatish tizimi tarqoq va bog‘liq emas edi, u sog‘liqni saqlash, xalq ta’limi, moliya, Pensiya fondi va mahalliy maʼmuriyatlar o‘rtasida taqsimlangan edi.
Yagona davlat siyosatini taʼminlash va ajratilgan mablag‘larning maqsadli va to‘g‘ri sarflanishini nazorat qilish deyarli imkonsiz edi. Eng qayg‘uli jihati byurokratiya va korrupsiyaga aylanardi: muhtoj oilalar oddiy ijtimoiy to‘lovni olish uchun o‘nlab muassasalarda hujjatlarni yig‘ishga haftalar sarflashga majbur bo‘lardi. Qaror qabul qilishda inson omili ishtirok etgani sababli, yordam ko‘pincha haqiqatda muhtojlarga emas, balki «tanish aloqalar» yoki mahalliy subyektiv qarashlar asosida taqsimlanardi.
Paradigma o‘zgarishi va konstitutsion asoslar
Bundan tashqari, o‘sha davrdagi yondashuv faqat passiv edi. Davlat funksiyasi shunchaki vaqtinchalik moliyaviy qo‘llab-quvvatlash bilan cheklangan, shu bilan birga oilalarni kambag‘allikdan chiqarish, ularni band qilish, kasb-hunar o‘rgatish va iqtisodiy mustaqillikka erishish bo‘yicha faol choralar yo‘qligi mavjud edi. Bu jamiyatda bog‘liqlik hissini ildiz otishga sharoit yaratdi. Oddiy qilib aytganda, ijtimoiy himoya tizimi o‘tmishda insonni muammolardan ozod qilish uchun emas, balki bu muammolar bilan yashashga mahkum qiladigan vaqtinchalik vosita vazifasini bajarardi.
Mamlakatdagi yangi islohotlarning eng katta, tarixiy ahamiyatli va qaytarib bo‘lmaydigan yutuqlaridan biri – O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasini xalq referendumi orqali yangi tahrirda qabul qilishdir. Asosiy qonunda O‘zbekiston ijtimoiy davlat ekanligi birinchi marta belgilandi. Konstitutsiyadagi ijtimoiy davlatning mustahkamlanayotgan tamoyillari asosida har bir fuqaroning lozim darajada yashash, uy-joy, sifatli tibbiy yordam va taʼlim huquqi konstitutsion kafolatlariga aylandi.
Shuningdek, kambag‘allikni kamaytirish va ishsizlikka qarshi kurash bo‘yicha davlat siyosati qat’iy belgilandi, bu nogironlar, yolg‘iz keksa, yetimlar va og‘ir ijtimoiy holatdagi ayollar uchun maxsus himoya va g‘amxo‘rlikni nazarda tutadi. Ushbu konstitutsiyaviy o‘zgarishlar shunchaki shovqinli shiorlar emas, balki har bir fuqaroning hayoti, bandligi va e’tiqodi aks etgan amaliy huquqiy asosdir.
Yangi institutsional tuzilmaning yaratilishi
Ijtimoiy himoya sohasidagi islohotlarni amalga oshirish va tizimni yangi darajaga olib chiqish uchun davlat rahbari tashabbusi bilan butunlay yangi tuzilma – Ijtimoiy himoya bo‘yicha Milliy agentlik yaratildi. Buni ushbu sohadagi eng katta institutsional qadam va inqilobiy yangilanish deb atash mumkin. Ijtimoiy himoya bo‘yicha Milliy agentlikni yaratish barcha xizmatlar, funksiyalar, vositalar va metodologiyani yagona markazda birlashtirib, sohani tubdan o‘zgartirdi.
Hozirgi kunda, shaharlar va tumanlarda faoliyat yuritayotgan «Inson» ijtimoiy xizmatlar markazlari og‘irlikdagi vaziyatdagi fuqarolarga makalla, psixologik va yuridik yordam ko‘rsatsa, yangi professional «ijtimoiy ishchilar» maqsadli ishlaydi. Ular har bir oilaning holatini shaxsan o‘rganib, ularni uyiga borib, muammolarni bevosita joyida aniqlaydilar.
Tizimning raqamlashtirilishi va shaffofligi
Yangi tizimning muvaffaqiyati bevosita zamonaviy raqamli texnologiyalarga bog‘liq. Prezident tomonidan targ‘ib qilinayotgan raqamlashtirish siyosati ijtimoiy sohadagi korrupsiya, nepotizm va byurokratiya kabi kamchiliklarni to‘liq bartaraf etdi. Xususan, «Ijtimoiy himoya yagona reyestri» axborot tizimini ishga tushirish bu sohada shaffoflikni taʼminladi.
Hozirda nafaqalar yoki ijtimoiy yordamni tayinlash jarayoni inson omilidan butunlay xoli. Oilaning daromadlari, mulki va transport vositalari haqidagi maʼlumotlar ministeriyalar elektron bazalaridan avtomatik ravishda olinadi. Raqamli tizim arizachining haqiqatdan ham yordamga muhtojligini aniqlaydi. Mablag‘lar vositachilarsiz bevosita fuqaroning bank kartasiga o‘tkaziladi.
Yangi qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari va natijalar
O‘zbekistonning ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash modeli faqat nafaqalar to‘lash bilan cheklanmaydi. Dunyo tajribasida noyob yangi tizim – «Temir kitob», «Ayol kitobi» va «Yosh kitobi» mexanizmlari yaratilgan. Ushbu tizim va maqsadli dasturlar doirasida kambag‘allik chegarasida bo‘lgan oilaning ishchi aʼzolari, ayollar va yoshlar bepul kasb-hunar va zamonaviy IT texnologiyalari bo‘yicha o‘qishadi. O‘z biznesini boshlashni istagan fuqarolarga imtiyozli kreditlar, qaytarilmaydigan subsidiyalar va tikuv mashinalari kabi ishlab chiqarish uskunalari beriladi.
Davlat yuqori daromadga ega, ammo og‘ir ijtimoiy holatdagi iste’dodli talabalar uchun stipendiyalarni to‘liq qoplaydi. Ushbu saʼy-harakatlar natijasida minglab oilalar nafaqalar oluvchilari holatidan chiqqan va tadbirkorlar, mustaqil ishlovchilar va doimiy daromad manbalariga aylangan. Bu jamiyatda sog‘lom raqobat va mehnatsevarlik muhiti mustahkamlangani dalilidir.
Transformatsiya haqida xulosa
Shunday qilib, aholi ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash tizimining transformatsiyasi O‘zbekiston millatining tarixida oddiy soha islohoti emas, balki buyuk maʼnaviy va siyosiy burilishdir. Biz mustaqillikning sharafli 35 yillik yubileyini kutib turgan tarixiy lahzada turibmiz. O‘n olti yillik qiyin va loyiq yurishimizga nazar tashlasak, Yangi O‘zbekiston davrining eng ulug‘ yutug‘i inson qadrini davlat siyosatining darajasiga ko‘tarishdir.
Bugun Yangi O‘zbekiston fuqarosi davlatining mustahkam himoyasini his qiladi, o‘z qiymati va manfaatlari hamma narsadan ustun turishi hissini his qiladi. Ijtimoiy adolat va inson qadri bayon etilgan davlat poydevori har doim qat’iydir. Mustaqilligimizning 35 yilligiga eng loyiq sovg‘a – bu davlatidan mamnun fuqarolarimizning tabassumidir va ularning uylari farovonligi, ertangi kunga ishonch bilan to‘la bo‘lishidir.